You are here: Home / What we do / Education & outreach / Dysgu am y tywydd a newid yn yr hinsawdd / 3. Hinsawdd / 3.1 Ffactorau sy’n effeithio ar hinsawdd

3.1 Ffactorau sy’n effeithio ar hinsawdd

Tiwtorial ffactorau sy’n effeithio ar hinsawdd

Mae yna lawer o ffactorau gwahanol sy’n effeithio ar hinsawdd o amgylch y byd. Yr amrywiadau yn nylanwad y ffactorau hyn sy’n golygu bod gan rannau gwahanol o’r Ddaear hinsoddau gwahanol. Dyma’r ffactorau naturiol pwysicaf:

 

Erbyn hyn, derbynnir yn eang fod gweithgarwch pobl hefyd yn effeithio ar hinsawdd, ac nad yw’r effaith yr un fath ym mhob man. Er enghraifft, mae’n ymddangos bod newidiadau yn digwydd yn fwy cyflym yn agos i’r pegynau nag mewn llawer o leoedd eraill. Yn y tiwtorial yma byddwn yn edrych yn fanylach ar rai o’r ffactorau ym.

Pellter o’r môr (Cyfandiroldeb)

Mae’r môr yn effeithio ar hinsawdd lle. Mae mannau ar yr arfordir yn oerach ac yn wlypach na mannau mewndirol. Bydd cymylau’n ffurfio pan fydd aer cynnes o fannau mewndirol yn cwrdd ag aer oer o’r môr.  Mae canol cyfandiroedd yn gweld amrediad mawr o ran y tymheredd.  Yn yr haf, gall y tymheredd fod yn boeth iawn gan fod lleithder o’r môr yn anweddu cyn cyrraedd canol y màs tir.

Ceryntau’r cefnforoedd

Gall ceryntau’r cefnforoedd gynyddu’r tymheredd neu ei ostwng. Mae’r diagram isod yn dangos ceryntau cefnforoedd y byd (gweld y map gwreiddiol). Llif y Gwlff yw’r prif gerrynt o’r cefnfor sy’n effeithio ar y Deyrnas Unedig.

Cliciwch ar y map i weld fersiwn mwy

Ocean currents of the World

Mae Llif y Gwlff yn gerrynt cefnfor cynnes yng ngogledd Môr Iwerydd sy’n llifo o Gwlff Mecsico, tua’r gogledd-ddwyrain ar hyd arfordir yr Unol Daleithiau, ac oddi yno i Ynysoedd Prydain.

Mae’r tymheredd yng Ngwlff Mecsico yn uwch na’r tymheredd ym Mhrydain, gan ei fod yn nes at y cyhydedd.  Mae hynny’n golygu bod yr aer sy’n dod o Gwlff Mecsico i Brydain yn gynnes hefyd.  Er hynny, mae’r aer hefyd yn eithaf llaith gan ei bod yn teithio dros Fôr Iwerydd.  Dyma un rheswm pam mae Prydain yn cael tywydd gwlyb yn aml.

Mae Llif y Gwlff yn cadw arfordir gorllewin Ewrop yn rhydd rhag rhew yn y gaeaf ac, yn yr haf yn gynhesach na mannau eraill ar yr un lledred.

Cyfeiriad y prifwyntoedd

Weather vaneMae gwyntoedd sy’n chwythu o’r môr yn aml yn dod â glaw i’r arfordir a thywydd sych i fannau mewndirol.  Bydd gwyntoedd sy’n chwythu i Brydain o ardaloedd mewndirol cynnes fel Affrica yn gynnes ac yn sych.  Bydd gwyntoedd sy’n chwythu i Brydain o fannau mewndirol fel canol Ewrop yn oer ac yn sych yn y gaeaf. Mae prifwyntoedd Prydain (sef y rhai mwyaf cyffredin) yn dod o’r de-orllewin dros Fôr Iwerydd.  Mae’r gwyntoedd yma yn glaear yn yr haf, yn fwyn yn y gaeaf ac yn tueddu i ddod â thywydd gwlyb.

Siâp y tir (‘tirwedd’)

Mountains, Norway

Gall mynyddoedd effeithio ar hinsawdd. Mae mynyddoedd yn gweld mwy o lawiad na mannau isel oherwydd wrth i aer gael ei orfodi i symud dros y tir uwch mae’n oeri, gan beri i aer llaith gyddwyso a syrthio ar ffurf glaw.

Uchaf i gyd y mae’r lle uwchlaw lefel y môr, oeraf i gyd y bydd e.  Mae hyn yn digwydd oherwydd wrth i uchder gynyddu, mae aer yn mynd yn fwy tenau ac mae’n llai abl i amsugno a chadw gwres. Dyna pam mae’n bosibl gweld eira ar ben mynyddoedd drwy’r flwyddyn gron.

Pellter o’r cyhydedd

Mae’r pellter o’r cyhydedd yn effeithio ar hinsawdd lle. Yn y ddau begwn, mae ynni’r haul yn cyrraedd wyneb y Ddaear ar ongl is ac yn pasio drwy haen fwy trwchus o’r atmosffer nag yn y cyhydedd. Mae hynny’n golygu bod yr hinsawdd yn fwy claear ymhellach o’r cyhydedd. Mae’r ddau begwn hefyd yn gweld llai o wahaniaeth rhwng hyd y diwrnod yn y gaeaf a’r haf: yn yr haf mae yna gyfnod pan nad yw’r haul yn machlud yn y pegynau; ar y llaw arall mae’r pegynau hefyd yn cael cyfnod o dywyllwch llwyr yn ystod y gaeaf. Mewn cyferbyniad â hynny, dydy hyd y diwrnod ddim yn amrywio llawer yn y cyhydedd.

El Niño

Mae El Niño, sy’n effeithio ar batrymau’r gwynt a’r glaw, wedi ei feio am sychdwr a llifogydd mewn gwledydd o amgylch y Môr Tawel. Mae El Niño yn cyfeirio at gynhesu anghyson yn nyfroedd wyneb y Môr Tawel.  Mae’r dŵr mwy cynnes yn pwmpio ynni a lleithder i’r atmosffer, gan newid patrymau gwynt a glaw y byd. Mae’r ffenomen wedi creu corwyntoedd yn Florida, smog yn Indonesia, a thanau yn fforestydd Brasil.

Yn Sbaeneg, mae El Niño yn golygu ‘Y Bachgen Bach’ a hynny am ei fod yn digwydd adeg y Nadolig pan fydd geni Crist yn cael ei ddathlu. Yr enw ar y ffenomen oer sy’n cyfateb i El Niño yw La Niña, sef ‘Y Ferch Fach’ mewn Sbaeneg, ac mae hithau hefyd yn dod â thywydd eithriadol.

Dylanwad pobl

Car exhausts

Mae’r ffactorau uchod yn effeithio ar hinsawdd mewn modd naturiol.  Er hynny, allwn ni ddim anghofio dylanwad pobl ar ein hinsawdd.  Yn gynnar yn hanes dynol, byddai’n heffaith ni ar yr hinsawdd yn bur fach.  Er hynny, wrth i’r boblogaeth gynyddu ac wrth i nifer fawr o goed gael eu torri, cynyddu wnaeth ein dylanwad ni ar yr hinsawdd.  Mae coed yn cymryd carbon deuocsid i mewn ac yn cynhyrchu ocsigen.  Felly, bydd gostwng nifer y coed yn cynyddu faint o garbon deuocsid sydd yn yr atmosffer.

Cafodd y Chwyldro Diwydiannol, a ddechreuodd ar ddiwedd y 19eg Ganrif, effaith aruthrol ar hinsawdd.  Mae dyfeisio’r injan modur a llosgi mwy o danwyddau ffosil wedi cynyddu faint o garbon deuocsid (un o’r nwyon tŷ gwydr – a bydd rhagor ar hynny yn nes ymlaen) sydd yn yr atmosffer.  Mae nifer y coed sy’n cael eu torri wedi codi hefyd, gan leihau faint o garbon deuocsid sy’n cael ei amsugno gan fforestydd.